ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΤΟ ΓΙΑΛΟ ΚΤΙΣΜΕΝΟΣ ΣΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΑΡΧΑΙΟΥ ΝΑΟΥ.

 

                  ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ 

ΣΤΟ ΓΙΑΛΟ ΚΤΙΣΜΕΝΟΣ ΣΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΑΡΧΑΙΟΥ ΝΑΟΥ.

Πολλές φορές, περνάμε αδιάφορα καθημερινά από ένα δρόμο, ένα κτίριο, χωρίς να γνωρίζουμε την ιστορική του αξία και το ρόλο που έπαιξε σε παλαιότερους χρόνους, παρ’ όλα τα στοιχεία που υπάρχουν και το διαλαλούν με την παρουσία τους.

Κι αυτά τα στοιχεία, μπορεί να είναι ένα κομμάτι πέτρας εντοιχισμένο σε κάποιο τοίχο του κτιρίου, ένα αρχαίο σπάραγμα από μάρμαρο σαν διακοσμητικό πάνω από μια είσοδο, μια ενεπίγραφη στήλη στη γωνία του, που θέλουν να μας υπενθυμίσουν την αρχαία καταγωγή τους, αλλά και να μας δώσουν έναυσμα για μια πιο προσεκτική παρατήρηση και αναζήτηση της ταυτότητάς τους.

‘Ένα τέτοιο κτίριο, είναι και ο Μητροπολιτικός ναός του Αγίου Ιωάννου στο Γιαλό, που έχει ενσωματωμένα πάνω του πολλά αρχιτεκτονικά στοιχεία, κατάλοιπα της αρχαίας ακμής της περιοχής και της Σύμης γενικότερα.

  Πριν όμως αναφερθούμε σε αυτά τα στοιχεία, πρέπει να κάνουμε μια ιστορική αναδρομή στο κτίσιμο του ναού, και σ’ όλα όσα συνετέλεσαν στην οικοδόμησή του.

Ο καθεδρικός ναός της Σύμης, είναι ρυθμού Βασιλικής με Σταυροθόλια, με μήκος 26,50 μέτρα, και πλάτος 9,50 μέτρων.

Πριν το κτίσιμο του ναού, κι όταν οι κάτοικοι στο Γιαλό (το κάτω μέρος και λιμάνι του νησιού) ήταν λίγοι, υπήρχε στη θέση του σημερινού ναού, ένας μικρός ναΐσκος, όπως μας πληροφορεί ο Πρωτοπρεσβύτερος Σωτήριος Αλ. Καρανικόλας, στο σύγγραμμά του «ΤΑ ΣΕΒΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΤΩΝ ΣΥΜΑΙΩΝ» 1962. (τα ιστορικά στοιχεία για την ανέγερση του ναού, τα πήραμε από το προαναφερθέν σύγγραμμα).

Η ανοικοδόμηση του μεγάλου ναού άρχισε το 1836 και διήρκεσε 2 χρόνια, με επιστασία του Ρόδιου αρχιτέκτονα Αναστάσιου Καρναβά, και την οικονομική συνδρομή των κατοίκων και την προσωπική εργασία των ίδιων.

Κατά τη θεμελίωση του ναού, ανακαλύφθηκαν ερείπια μεγαλοπρεπούς ναού, τα οποία όμως αναγκάστηκαν να τα καλύψουν άμεσα, μην τυχόν και γίνουν αντιληπτά από τους Τούρκους, οι οποίοι τότε ήλεγχαν το νησί.

Πάλι το 1846, όταν προσπάθησαν να εξωραΐσουν τον παρακείμενο εξωτερικό χώρο του ναού, αποκαλύφθηκαν μεγαλοπρεπή θεμέλια με στιλπνές λαξευμένες πέτρες, δεμένες μεταξύ τους, με μολυβένιους και σιδερένιους συνδέσμους, πορφυροί λίθοι, κομμάτια από γυαλί, κιονόκρανα, αρχαία μαρμάρινα ψηφίσματα και διακοσμητικά, αποδεικνύοντας ότι, στο χώρο αυτό προϋπήρχε αρχαίος Ελληνικός ναός.

 (Κάνοντας μια παρένθεση εδώ να πούμε πως, ο γνωστός Σιμωνίδης Κωνσταντίνος 1820 ή 1824 – 1890, διάσημος παραχαράκτης σε όλη την Ευρώπη, ευρισκόμενος εκτός Σύμης, ζητούσε μέσω αλληλογραφίας με τον πατέρα του στο νησί, να τον ενημερώνει λεπτομερώς, για τα αρχαία ευρήματα κατά την ανασκαφή του ναού του Τιμίου Προδρόμου και των πέριξ χώρων του, τα οποία χρησιμοποιούσε για την παραχάραξη εγγράφων και τη δημιουργία του βιβλίου του ΣΥΜΑΪΔΑ).

Στο μεγάλο σεισμό που συνέβη κατά τον όρθρο της Κυριακής των Βαΐων το 1869, δημιουργήθηκαν ρήγματα στη εκκλησία, και φοβούμενοι οι ενορίτες να εκκλησιάζονται, οι ναυπηγοί του Κάμπου στο Γιαλό, μέσα σε μια μέρα, έστησαν ξύλινο παράπηγμα βόρεια του ναού, ώστε να παρακολουθούν ανελλιπώς τις Λειτουργίες της Μεγάλης Εβδομάδας.

Μετά το πέρας του κινδύνου, και αφού επισκευάστηκαν τα ρήγματα, επετράπη πάλι η προσέλευση του κόσμου χωρίς φόβο.

Κατά το 2^ο Παγκόσμιο πόλεμο, βόμβα έπεσε πάνω στη θολωτή στέγη και κατέστρεψε μέρος αυτής, και μέρος του δαπέδου.

Πάλι, δια συνδρομών του λαού της Σύμης, επισκευάστηκε ο ναός στην προτέρα του κατάσταση.

Επιβεβαιώνοντας  λοιπόν τις ιστορικές αναφορές για την ανακάλυψη αρχαίων ερειπίων, και ευρημάτων από λαξευμένους λίθους και μαρμάρινα κιονόκρανα και αετώματα και άλλα διακοσμητικά μέρη, η έρευνά μας εξωτερικά του ναού, στο καμπαναριό και στον πέριξ προαύλιο χώρο του ναού, αποκάλυψε κομμάτια που εντοιχίστηκαν κατά την ανέγερσή του.

Θυμάμαι πριν από 40 – 45 χρόνια, είχα πάει στη γωνία δυτικά του ναού, για να προσπαθήσω να αναγνώσω ένα ψήφισμα που υπάρχει εντοιχισμένο σε χαμηλό ύψος από το χαλικωτό της αυλής, και ο αείμνηστος ιερέας Αναστάσιος Μαραβέλιας, με περιέργεια και απορία, ρώτησε τι κοιτάω και γράφω σε ένα τετράδιο.

Όταν του εξήγησα τι ήταν αυτό που μελετούσα, δε μπορούσε να το πιστέψει. «Τόσα χρόνια είπε, δε γνωρίζαμε ότι υπήρχε τέτοιο πράγμα εδώ».

Του υπέδειξα και τα άλλα αρχαία εντοιχισμένα κομμάτια, τα οποία ναι μεν τα βλέπανε, αλλά δε γνώριζαν ότι προέρχονταν από την αρχαία εποχή.

Παρουσιάζουμε λοιπόν εδώ, κομμάτια από τον αρχαίο ναό που ευρέθησαν κατά τη θεμελίωση της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου το 1836, αλλά και κατά την ανάπλαση του εξωτερικού προαύλιου χώρου το 1846.

Ξεκινώντας από την είσοδο του προαύλιου χώρου προς ανατολάς, όπου εισέρχεται  κανείς ανεβαίνοντας τα ορθογώνια σκαλοπάτια από τρεις πλευρές, δεξιά και αριστερά σαν παραστάδες, βρίσκονται 2 πανομοιότυπες κολώνες από μάρμαρο, το χρώμα των οποίων δηλώνει και την παλαιότητά τους από την αρχαία εποχή. Εικόνα 1.

ΕΙΚΟΝΑ 1

 Στην κορυφή φέρουν κιονόκρανο που μάλλον υποδεικνύει άνθος στις τρεις πλευρές του, η τέταρτη πλευρά αθέατη, ακουμπά πάνω στον τοίχο.

Μεταξύ των κενών που υπάρχουν στα άνθη αυτά, δημιουργείται ένας τριγωνικός χώρος, που καταλαμβάνεται από ένα κατακόρυφο κλωνάρι με φύλλα, που όσο ανεβαίνουν μικραίνουν σε μέγεθος.

Το διακοσμητικό άνθος στο κιονόκρανο, αποτελείται από 4 ενιαία φύλλα που βγαίνουν αντικριστά δεξιά και αριστερά,  ενώ στο κέντρο δημιουργείται μια σταγόνα, ένα δάκρυ.

Λίγο πάνω από τη βάση των κιόνων, υπάρχουν δύο ταινίες εξογκωμένες, η μεγαλύτερη πάνω πλατιά, και η δεύτερη μικρότερη κυλινδρική. Εικόνα 2.

ΕΙΚΟΝΑ 2

Φτάνουμε στο πέτρινο καμπαναριό, με τις δύο σιδερένιες εισόδους, με την πρώτη  προς ανατολάς να αναγράφει 1880, και τη δεύτερη προς την πλευρά της βοτσαλωτής αυλής.

Πάνω από τη δεύτερη καμαρωτή είσοδο σε μικρή απόσταση, είναι εντοιχισμένο ένα μαρμάρινο μικρό αέτωμα.

Οι κορνίζες του περιμετρικά, αποτελούνται από ταινίες με κυματοειδή κλωνάρια να το διατρέχουν εξωτερικά, μια δεύτερη ταινία διακοσμητική με κλωνάρια και φύλλα, και η τρίτη ταινία με ορθογώνιους κύβους στη σειρά.

Στο κέντρο του αετώματος ένας δίσκος, με εξογκωμένο μικρότερο κύκλο με τρύπα στη μέση.

Υπάρχει ακόμα, ένα ενδιαφέρον σημείο που προβάλλεται στο οριζόντιο τμήμα του αετώματος που μελετάμε στο κέντρο κάτω, και αποτελείται από ένα ορθογώνιο κομμάτι με ανάγλυφα δεξιά και αριστερά, δύο στρόγγυλων βολβών. Εικόνα 3.

ΕΙΚΟΝΑ 3

Λίγα μέτρα πάνω από το αέτωμα, φαίνεται ένας μαρμάρινος στρόγγυλος δίσκος με αυλάκι σαν κορνίζα με γκρίζες ραβδώσεις, αλλά, δε μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα, ότι ήταν από τα κομμάτια που ανευρέθηκαν, μια και η στιλπνότητα της επιφάνειά του, σε κάνει να το αμφισβητήσεις. Εικόνα 4.

ΕΙΚΟΝΑ 4

Στην πρώτη είσοδο του ναού προς το βοριά, ψηλά πάνω και δεξιά, βρίσκεται ένα απόσπασμα από μαρμάρινη πιθανόν στήλη, που διασώζεται από τη μέση και κάτω, και παρουσιάζει γυναικεία μορφή με μακρύ χιτώνα, να κρατάει ένα αγγείο (αμφορέα;) που ακουμπάει σε κάποιο σταθερό σημείο. Δυστυχώς, φαίνεται να έχει ασπριστεί επανειλημμένα η επιφάνειά της, και οι λεπτομέρειες τείνουν να εξαφανιστούν.

Δε γνωρίζουμε, αν η παράσταση αυτή, είχε και άλλα πρόσωπα που πλαισίωναν τη γυναικεία μορφή. Εικόνα 5.

  ΕΙΚΟΝΑ 5

Προχωρώντας στη γωνία του ναού στα δυτικά, βρίσκεται εντοιχισμένη μια ορθογώνια πέτρα από γκρίζο μάρμαρο λίγο πάνω από τη βοτσαλωτή αυλή, στην οποία είναι χαραγμένο μάλλον ένα ψήφισμα, και πιθανόν μιλά, για κάποιο σπουδαίο γεγονός, αλλά είναι δύσκολη η ανάγνωσή του.

Αποτελείται από 15 γραμμές, και κάτω από αυτές στο τέλος στη 16 στο κέντρο της, φαίνεται να διακρίνεται η λέξη ΘΕΟΥΣ. Εικόνα 6.

ΕΙΚΟΝΑ 6

Τέλος, μαρμάρινα μέλη από κολώνες και διάφορα άλλα είδη, βρίσκονται δεξιά από τη σκάλα που ανεβαίνει στο γυναικωνίτη.

Όλα τα αρχαία κομμάτια τα προερχόμενα από τον προϋπάρχοντα ναό, αν θα κάναμε κάποιες σκέψεις να χρονολογήσουμε την εποχή που κτίστηκε, θα λέγαμε ότι το πιθανότερο είναι από τους Ελληνιστικούς χρόνους. Το λέμε αυτό, γιατί την εποχή εκείνη, η Σύμη φαίνεται να παρουσιάζει την περισσότερη ακμή, και γιατί ένας ναός κοντά σε παραλία, μόνο σε περιόδους που υπάρχει σχετική ηρεμία μπορεί να θεμελιωθεί.

Την εποχή εκείνη η θάλασσα, πιθανολογούμε ότι πρέπει να έφτανε μέχρι το εξωτερικό προαύλιο του ναού με τις δύο μαρμάρινες κολώνες, και οι προσχώσεις των χειμάρρων, διαμόρφωσαν πολύ αργότερα την παραλία και το κεντρικό τμήμα του Γιαλού.

Υποστηρίζοντας αυτή την άποψη, να πούμε πως χοχλιοί και πεταλίδες, έχουν βρεθεί στα βράχια, πίσω από τα κτίρια της λέσχης αξιωματικών Σύμης, σίγουρα σε παλαιότερους χρόνους, πριν ακόμα αρχίσει κάποια οικιστική εγκατάσταση στο λιμάνι, όπως μου επιβεβαίωσε, ιδιοκτήτης σπιτιού στην περιοχή. 

Όσον αφορά σε ποιο θεό ήταν αφιερωμένος ο αρχαίος ναός, έχουν ακουστεί διάφορες απόψεις, με πιθανότερο να ήταν προς τιμή του Ποσειδώνα.

1.    «ΤΑ ΣΕΒΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΤΩΝ ΣΥΜΑΙΩΝ» Βιβλίο υπό Σωτηρίου Αλ. Καρανικόλα, Πρωτοπρεσβύτερου. (Επιμέλεια Αλεξάνδρου Σ. Καρανικόλα) Τόμος Α’ Έκδοση από το Σύλλογο Συμαίων του Πειραιά «Ο Πανορμίτης 1962).